Fikcja obrony antydronowej w ochronie obiektów obowiązkowej ochrony

Grzegorz

1. Wprowadzenie

Obszary i obiekty istotne dla bezpieczeństwa państwa, gospodarki oraz infrastruktury krytycznej podlegają w Polsce obowiązkowej ochronie. Dotyczy to między innymi obiektów szczególnie ważnych dla bezpieczeństwa lub obronności państwa.

W praktyce zadania te często wykonują Specjalistyczne Uzbrojone Formacje Ochronne, czyli SUFO. Są to wewnętrzne służby ochrony albo prywatne agencje ochrony posiadające koncesję MSWiA. Formacje te mogą być wyposażone w środki przymusu bezpośredniego, w tym broń palną.

Doświadczenia wojny w Ukrainie pokazują, że potencjalny przeciwnik może wykorzystywać bezzałogowe statki powietrzne, czyli BSP/drony, zarówno do rozpoznania, jak i do ataku. Dotyczy to również prostych i tanich dronów z funkcjonalnością FPV. Powstaje więc zasadnicze pytanie: czy SUFO są realnie przygotowane do obrony chronionych obiektów przed dronami?

2. Formalne uprawnienia SUFO do neutralizacji dronów

Polski ustawodawca przewidział możliwość neutralizacji BSP przez SUFO. Podstawy prawne pojawiają się przede wszystkim w Prawie lotniczym oraz w ustawie o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej.

Zgodnie z tymi przepisami BSP może zostać zniszczony, unieruchomiony albo można przejąć nad nim kontrolę, jeżeli między innymi:

• zagraża lub może zagrozić życiu albo zdrowiu ludzi lub zwierząt;
• stwarza zagrożenie dla chronionych obiektów, urządzeń lub obszarów;
• zakłóca imprezę masową albo zagraża jej uczestnikom;
• istnieje uzasadnione podejrzenie, że może zostać użyty jako narzędzie ataku terrorystycznego;
• zagraża bezpieczeństwu ruchu lotniczego;
• utrudnia ruch lotniczy albo powoduje jego ograniczenie lub wstrzymanie;
• wykonuje lot wbrew zakazowi w strefie geograficznej nad obiektami Sił Zbrojnych albo nad obszarami istotnymi dla bezpieczeństwa państwa.

Na poziomie formalnym katalog dopuszczalnych środków wygląda szeroko. Ustawodawca wskazuje między innymi:

• urządzenia wykorzystujące lub zakłócające fale radiowe, czyli klasyczne jammery RF/GPS;
• siatki obezwładniające;
• bezzałogowe statki powietrzne używane jako interceptory;
• pociski niepenetracyjne.

Problem polega jednak na tym, że formalne uprawnienie nie oznacza jeszcze realnej możliwości użycia danego środka w praktyce.

3. Jammery — uprawnienie na papierze, problem w praktyce

Najbardziej oczywistym środkiem antydronowym wydają się jammery, czyli urządzenia zakłócające łączność radiową, sterowanie lub nawigację satelitarną drona. Ustawodawca dopuścił ich użycie jako jeden ze sposobów neutralizacji BSP.

W praktyce pojawia się jednak zasadnicza sprzeczność.

Z jednej strony przepisy dotyczące neutralizacji BSP wskazują, że SUFO mogą stosować urządzenia wykorzystujące lub zakłócające fale radiowe. Z drugiej strony prywatny podmiot — agencja ochrony albo firma posiadająca wewnętrzną służbę ochrony — nie ma swobodnej możliwości legalnego nabycia, posiadania, dopuszczenia do użytku i eksploatowania urządzenia emitującego zakłócenia radiowe.

Kluczowe znaczenie mają tutaj przepisy dotyczące rynku urządzeń radiowych, ochrony widma radiowego oraz stanowisko Urzędu Komunikacji Elektronicznej. Jammer z definicji emituje fale radiowe po to, aby zakłócić działanie innych urządzeń. Tymczasem sprzęt radiowy powinien być projektowany tak, aby efektywnie wykorzystywał widmo i nie powodował szkodliwych zakłóceń.

W konsekwencji jammer co do zasady nie może zostać potraktowany jak zwykłe urządzenie radiowe zgodne z wymaganiami RED/EMC. Nie jest też typowym urządzeniem, które można eksploatować bez pozwolenia radiowego.

Dodatkowo Prawo komunikacji elektronicznej przewiduje sankcje za używanie urządzeń radiowych bez wymaganego pozwolenia. Prezes UKE może zakazać używania urządzenia, zabezpieczyć je albo przyjąć do depozytu. Możliwa jest również odpowiedzialność wykroczeniowa lub karna, w tym grzywna, ograniczenie wolności albo — przy uporczywym działaniu — pozbawienie wolności.

Wniosek dotyczący jammerów

SUFO mogą mieć ustawowo wskazaną możliwość użycia jammerów, ale w praktyce nie mogą ich swobodnie nabywać i stosować. Przepis dotyczący neutralizacji BSP nie uchyla bowiem przepisów o ochronie widma radiowego, pozwoleniach radiowych, wymaganiach zgodności urządzeń ani kompetencji UKE.

Oznacza to, że jammer jest dla SUFO środkiem przede wszystkim teoretycznym, a nie łatwo dostępnym narzędziem codziennej ochrony.

4. Dron-interceptor — rozwiązanie formalnie możliwe, ale organizacyjnie trudne

Drugim potencjalnym środkiem neutralizacji BSP jest użycie drona-interceptora. Taki dron mógłby przechwycić, zablokować albo fizycznie zatrzymać obcy BSP.

Problem polega na tym, że dron-interceptor sam jest bezzałogowym statkiem powietrznym. Jego użycie musi więc spełniać normalne wymagania prawa lotniczego.

Operacja polegająca na przechwytywaniu innego drona prawdopodobnie wykracza poza kategorię otwartą. Może obejmować dynamiczny lot, ryzyko kolizji, lot nad obiektem chronionym, operację BVLOS, lot w strefie kontrolowanej albo działanie w rejonie infrastruktury krytycznej. W takim przypadku mówimy najczęściej o kategorii szczególnej.

To oznacza konieczność spełnienia szeregu wymagań, takich jak:

• rejestracja operatora UAS  (operatorem jest osoba prawna, czyli rejestracja organizacji, pilot w praktyce podaje swój numer rejestracyjny i numer operatora)
• posiadanie zatwierdzonej koncepcji operacji;
• uzyskanie odpowiedniego zezwolenia ULC albo działanie na podstawie właściwego scenariusza;
• przeprowadzenie oceny ryzyka, na przykład SORA lub PDRA;
• posiadanie pilotów z odpowiednimi kompetencjami;
• opracowanie procedur C-UAS;
• zapewnienie łączności z zarządzającym obiektem i właściwymi służbami;
• uzgodnienia z PAŻP, jeżeli są wymagane;
• wdrożenie procedur bezpieczeństwa naziemnego;
• zapewnienie ubezpieczenia;
• posiadanie sprzętu dopuszczonego do takich profili ryzyka.

Wniosek dotyczący dronów-interceptorów

Dron-interceptor może być formalnie dopuszczalnym środkiem neutralizacji BSP, ale jego praktyczne wdrożenie przez SUFO wymaga dużych nakładów organizacyjnych, finansowych i kadrowych.

W typowych warunkach ochrony obiektu jest to więc raczej rozwiązanie dla wyspecjalizowanych podmiotów lub struktur państwowych, a nie prosty środek dostępny dla każdej formacji SUFO.

5. Strzelby, amunicja niepenetracyjna i siatki obezwładniające

Najbardziej realistycznymi środkami pozostają środki kinetyczne, takie jak:

• strzelby z amunicją niepenetracyjną;
• siatki obezwładniające;
• inne środki fizycznego zatrzymania BSP.

Ich przewagą jest to, że nie wymagają emisji radiowej, a więc nie wchodzą w konflikt z reżimem dotyczącym ochrony widma radiowego. Nie wymagają też prowadzenia własnej operacji lotniczej, jak w przypadku drona-interceptora.

Nie oznacza to jednak, że są to środki w pełni skuteczne.

Ich użycie ma sens głównie wobec drona, który znajduje się nisko, blisko, porusza się wolno albo pozostaje w zawisie. W przypadku małych dronów konsumenckich trafienie może być trudne nawet na niewielkiej odległości. Przy większym dystansie, wietrze, ruchu celu, zabudowie oraz ograniczonej widoczności skuteczność takich środków gwałtownie spada.

Dodatkowo pojawiają się poważne ryzyka:

• rykoszet;
• upadek drona na ludzi lub mienie;
• spadek elementów amunicji;
• uszkodzenie infrastruktury;
• pożar baterii litowo-jonowej;
• utrata kontroli nad miejscem upadku drona;
• odpowiedzialność za skutki uboczne interwencji.

Wniosek dotyczący środków kinetycznych

Strzelby, pociski niepenetracyjne i siatki są najbliższe praktycznemu zastosowaniu przez SUFO, ale ich skuteczność jest ograniczona sytuacyjnie. Mogą działać jedynie w określonych warunkach: przy małym dystansie, niskim pułapie i dobrym rozpoznaniu celu. Nie są więc pełnowartościowym systemem obrony antydronowej, lecz raczej półśrodkiem działania w pewnych warunkach.

Wnioski końcowe

Obecny model prawny tworzy wrażenie, że SUFO posiadają realne narzędzia do neutralizacji dronów. W praktyce jest to jednak system pełen luk i sprzeczności.

Najważniejsze wnioski:

1. Uprawnienia formalne nie przekładają się na realne zdolności.
   SUFO mogą być wskazane w przepisach jako podmioty zdolne do neutralizacji BSP, ale większość skutecznych środków jest trudna albo niemożliwa do użycia w praktyce.
2. Jammery są największym przykładem fikcji regulacyjnej.

Prawo dopuszcza ich użycie jako środka neutralizacji drona, ale przepisy dotyczące urządzeń radiowych, pozwoleń, zgodności i ochrony widma powodują, że prywatny podmiot ochrony nie może ich swobodnie legalnie posiadać i stosować.

1. Drony-interceptory są rozwiązaniem kosztownym i skomplikowanym.
   Ich użycie wymaga spełnienia wymogów lotniczych, operacyjnych, kadrowych i organizacyjnych. Dla wielu SUFO będzie to bariera praktycznie nie do pokonania.
2. Środki kinetyczne są najbardziej realne, ale mają ograniczoną skuteczność.
   Strzelby, amunicja niepenetracyjna i siatki mogą być użyte tylko w bardzo konkretnych sytuacjach. Nie zapewniają ochrony przed szybkim, małym lub lecącym wyżej dronem.
3. System wymaga doprecyzowania.

Jeżeli państwo chce, aby SUFO realnie chroniły obiekty obowiązkowej ochrony przed BSP, konieczne jest stworzenie spójnego modelu prawnego, technicznego i organizacyjnego. Obecne przepisy dają uprawnienia, ale nie zapewniają realnych narzędzi.

1. Bez zmian prawnych i organizacyjnych obrona antydronowa SUFO pozostanie głównie deklaracją.

W obecnym stanie SUFO mogą wykryć problem i formalnie mieć prawo do reakcji, ale ich faktyczna możliwość skutecznej neutralizacji drona jest bardzo ograniczona.

Obrona antydronowa realizowana przez SUFO jest dziś w dużej mierze deklaratywną konstrukcją prawną. Ustawodawca przyznał formacjom ochronnym określone uprawnienia, ale nie stworzył spójnych warunków prawnych, technicznych i organizacyjnych do ich skutecznego wykonywania. W efekcie ochrona obiektów kluczowych dla bezpieczeństwa państwa przed BSP może okazać się bardziej deklaracją niż realną zdolnością operacyjną.

SUFO mogą obecnie realnie budować przede wszystkim zdolności detekcyjne i organizacyjne: wykrycie BSP, obserwację, alarmowanie, dokumentowanie incydentu, zabezpieczenie strefy oraz wezwanie właściwych służb. Są to działania ważne, ale nie stanowią jeszcze pełnowartościowej zdolności do neutralizacji zagrożenia, zwłaszcza w przypadku dynamicznego ataku na chroniony obiekt.

W zakresie neutralizacji i zwalczania BSP samodzielne możliwości SUFO są istotnie ograniczone. W praktyce formacje te mają utrudnioną możliwość użycia środków elektronicznych, dronów-interceptorów oraz innych zaawansowanych efektorów. Oznacza to, że skuteczność ochrony obiektów obowiązkowej ochrony zależy w dużej mierze od współdziałania z Policją oraz innymi właściwymi służbami państwowymi.

W tym miejscu ujawnia się kolejne ryzyko systemowe: nawet jeżeli SUFO prawidłowo wykryją zagrożenie i uruchomią procedury alarmowe, skuteczność reakcji będzie zależała od realnej dostępności służb państwowych, ich czasu dojazdu, wyposażenia, kompetencji oraz wcześniej uzgodnionych procedur działania. Bez takich procedur system ochrony antydronowej może funkcjonować głównie na poziomie formalnym, a nie operacyjnym.